Cây Gừng Dại – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

260
Cây Gừng dại
Cây Gừng dại
Đánh giá

Những cây thuốc và vị thuốc Việt NamĐỗ Tất Lợi

Gừng Dại trang 211-212 tải bản PDF tại đây.

Còn gọi là Zơrơng (Bình Định). 

Tên khoa học Zingiber cassumunar Roxb. 

Thuộc họ Gừng Zingiberaceae.

Mô tả cây

Cây thảo, cao 2m, có thân rễ lớn hơn củ gừng, màu lục vàng, mùi nồng tựa hạt tiêu. Là không cuống, hình thuôn mũi mác, gốc lá tròn, đầu thóp nhọn, mặt trên nhẫn, mặt dưới hơi có lông như bột. Phiến lá dài tới 40cm, rộng 3,5cm, lưỡi bẹ dạng vẩy mỏng, bẹ lá có khía, có lông.

Cán hoa có lông, dài trung bình 15-25cm vẩy có lông ở gốc, hình mũi mác, không hợp lên nhau, cụm hoa hình thoi, nhiều hoa, dài khoảng 11cm, rộng 4-6cm, lá bắc lợp lên nhau, nếp màu tía. Hoa mau tàn, tràng có ông không vượt quá các lá bắc, thùy hẹp dài. Bao phần ngắn hơn cánh môi, trung đới, dài và mềm yếu. Cánh môi hình tròn chẻ sâu, màu vàng nhạt, có thùy bên do nhị lép tạo thành. Bầu có lông.

Mùa hoa: tháng 7-8, quả: tháng 7-9.

Gừng dại - Zingiger cassumunar
Gừng dại – Zingiger cassumunar

Phân bổ thu hái và chế biến

Cây mọc hoang dại ở vùng núi Ba Vì (thuộc Hà Tây). Có nhiều ở các tỉnh miền Nam, được khai thác và sử dụng với tên zơrơng (huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định).

Còn thấy ở Thái Lan (mang tên Phlai), Ấn Độ, Malaysia.

Nhân dân thu hái thân rễ, đem về rửa sạch, thái mỏng phơi hay sấy khô làm thuốc.

Thành phần hóa học

Năm 1979, Trạm nghiên cứu dược liệu Nghĩa Bình đã cất từ thân rễ tươi của gừng dại được 0,5-0,8% tinh dầu. Từ thân rễ quy ra khô kiệt được 4-5% tinh dầu. Tinh dầu màu vàng nhạt, sánh, mùi thơm. Để ở nhiệt độ phòng thí nghiệm, sau 5 ngày tinh đầu có khoảng 50-70% tinh thể, nếu để tinh dầu ngay vào tủ lạnh thì chỉ 2 giờ sau kết tinh. Tính thể màu trắng đục, mùi nồng, vị nhạt, không tan trong nước lạnh, tan trong nước ấm rồi nổi lên mặt nước, để lạnh sẽ kết tinh trở lại, tan hoàn toàn trong dung môi hữu cơ.

Theo M.Lawrence. J. W . Hogg và St. J. Terhune (Riechstoffe, Aromen, Korper flegemittel 20, 261. 1970-Miltitzer Berichte. 1971, 48) tinh dầu cất từ thân rễ gừng dại ở Thái Lan có tỷ trọng D20 là . Bằng sắc ký khí và phổ hồng ngoại đã xác định được 2,5% apinen, 0,1% camphen, 2,1% ẞpinen, 33,4% sabinen, 1,6% myrxen, 4,8% atecpinen, 0,7% limonen, 1,1% 1-8 xineol, 9% ytecpinen, 2,1% p-cymol, 2,1% tecpinolen, 0.6% trans -sabinenhydrat. 0,5% cis- sabinenhydrat, 0,7% cis-p-menthen-2-ol (1), 33,3% tepinenol (4), 0,5% trans-p-menthen-2- ol(1)+tecpinenl-yl-4-axetat, 0,4% atecpineol + atecinylaxetat, 0,2% cis-piperitol, 4,3% một thành phần chưa xác định được.

Năm 1971. T. E. Casey, J . Dougan, W. S. Matthews và J. Nabney (Tropical Sc. 13, 199- Miltitzer Berichte 1972, 60) nghiên cứu tinh dầu cất từ thân rễ gừng dại Thái Lan thu được 0,55 tinh dầu màu vàng nhạt, mùi thơm hơi cay, với tỷ trọng d2 0,895, 0,2 332, 1, 1,489, tan trong 4,6 phần còn 80, với 36,5% ancol toàn phần, (C,H,O) trong đó có khoảng 35% tecpinenol-(4). Ngoài ra còn xác định một số thành phần khác như opinen, Bpinen, sabinen, myrxen, Otecpinen, limonen, tecpinen, P-cymol và tecpinolen và một số thành phần chưa xác định khác.

Năm 1975, (Internat. Flavours 6, 136 1936- Miltizer Berichte 1975, 70) D. M. Baker và J . Nabney đã tách được từ tinh dầu gừng dại Thái Lan chát 1-(3,4-dimetoxyphenyl) butadien (2,4). Chất này đã được TE Casey, J.Dougn W.S. Matthews và J. Nabney xác định một số năm nhưng vẫn chưa tách ra được (Vgl. Tropical Sc. 13, 199, 1971).

Công dụng và liều dùng

Cây này hầu như chưa thấy sử dụng ở miền Bắc nước ta. Dân tộc Bana huyện Tây Sơn tỉnh Bình Định rất hay dùng thân rễ gừng dại với tên “ngải”, zơrơng” để chữa lỵ mãn tính, toi gà.

Cây Gừng dại
Cây Gừng dại

Nhân dân Malaixia dùng thân rễ cho trẻ ăn tẩy giun và nữ sắc uống sau khi rễ ngâm rượu dùng xoa bóp bụng cho phụ nữ sau khi đẻ. Người ta còn dùng chữa thấp khớp, đau nhức và những trường hợp viêm tấy

Ngày viết:
Giáo sư – Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi sinh ngày 2 tháng 1 năm 1919 tại xã Phú Minh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội và mất ngày 3 tháng 2 năm 2008. Ông là một nhà nghiên cứu dược học nổi tiếng và là “cây đại thụ” của nền y học cổ truyền Việt Nam.
LEAVE A REPLY
Please enter your comment!