Cây Bách Bộ (Dây Đẹt Ác) – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

159
Cây Bách Bộ
Cây Bách Bộ
Đánh giá

Những cây thuốc và vị thuốc Việt NamĐỗ Tất Lợi

Bách Bộ trang 160-161, tải bản PDF tại đây.

Còn có tên là dây đẹt ác, dây ba mươi

Tên khoa học Stemona tuberosa Lour.

Thuộc họ Bách bộ Stemonaceae.

Ta dùng rễ phơi hay sấy khô (Radix Stemonae) của cây bách bộ.

Mô tả cây

Bách bộ là một thứ cây leo, dài 6-8m, có khi hơn. Thân nhỏ nhắn. Lá thường mọc đối có cuống, hình trái tim. Trên mặt lá, ngoài gần chính có 6-8 gần phụ chạy dọc từ cuống lá đến đầu lá, có những gần ngang nhỏ và rõ. Cụm hoa mọc ở kẽ lá gồm 1-2 hoa, lớn, màu vàng đỏ. Bao hoa gồm bốn phiến, 2 phiến ngoài dài 4cm, rộng 5mm, 2 phiến trong rộng hơn. Nhị 4, có tua ngắn. Quả nang có 4 hạt (Hình 114, Hm 8,2).
Rễ củ gồm 10 đến 20 hoặc 30 củ, có khi tới 100 cũ dài 15-20cm, đường kính 1,5-2cm. Màu trắng vàng, vị ngọt, sau rất đắng.

Cây Bách Bộ
Cây Bách Bộ

Phân bố, thu hái và chế biến

Cây bách bộ mọc hoang ở khắp nơi trong nước ta: Hà Tây, Hoà Bình, Bắc Kạn, Thái Nguyên,…

Mùa thu đông đào củ về rửa sạch phơi hay sấy khô.

Thành phần hóa học

Ngoài các chất như gluxit (2,3%), lipit (0,83%), protit (9%), các a xít hữu cơ v.v… trong rễ bách bộ người ta đã lấy ra được nhiều ancaloit. Chủ yếu là stemonin (0,18%) C22H33NO4, có tinh thể hình kim, mềm rất nhẹ, không mùi, vị đắng, độ chảy 160 độ

Ngoài ra, còn có các ancaloit khác như tuberstemonin C19H29NO4, stemonidin C17H27NO5, paipunin và sinostemonin.

Tác dụng dược lý

Nghiên cứu tác dụng dược lý, người ta đã chứng minh kinh nghiệm của ông cha ta dùng tin bách bộ để chữa ho, chữa giun và diệt sâu bọ là đúng.

Tác dụng chữa ho

1. Chu Tử đã thí nghiệm thấy stemonin có tác dụng làm giảm tính hưng phấn của trung khu hô hấp của động vật, có tác dụng ức chế phản xạ của họ, do đó có tác dụng chữa ho.

2. Bác sĩ Diệp Đình Thiện (Trung Quốc) đã thí nghiệm dùng bách bộ chữa bệnh lao hạch thu được kết quả tốt.

Tác dụng sát trùng và chữa giun

1. Ngâm con giun vào dung dịch 0,15% stemonin, con giun sẽ tê liệt sau 5-10 phút. Nếu kịp thời lấy con giun ra khỏi dung dịch, con giun sẽ tỉnh lại.

2. Tiêm dung dịch stemonin sunfat (3mg) vào ếch nặng 25g con ếch có thể tê bại, sau 12 giờ lại bình phục.

3. Dùng dung dịch bách bộ 1/10 trong rượu 70 độ ngâm hay phun vào con rận, con rận sẽ chết sau một phút. Nếu ngâm rệp, con vật sẽ chết mau chóng hơn.

4. Trong thời gian kháng chiến, cao nước bách bộ, uống với liều 3 thìa cà phê một lần, giun ra rất nhiều.

Tác dụng kháng sinh: Ngoài các tác dụng trên:

1. Lebedev (Liên Xô, 1950) đã chứng minh tác dụng sát khuẩn của bách bộ đối với khuẩn ở ruột già.

2. Lưu Quốc Thanh (Trung Quốc) nhận thấy bách bộ có tác dụng kháng sinh đối với vi trùng bệnh lỵ, bệnh phó thương hàn.

Công dụng và liều dùng

a. Chữa giun: Ngày uống 7-10g, dưới dạng thuốc sắc, uống vào sáng sớm lúc đói, uống 5 ngày liền, sau đó tẩy

b. Diệt ruồi: Nước sắc bách bộ, cho thêm ít đường vào, ruổi ăn phải chết tới 60%.

– Dung dịch 1/20 giết chết bọ gậy 100%.

– Cho bột bách bộ rắc vào hố phân, dòi chết 100%.

– Diệt ruồi, muỗi, bọ chó, vận, đốt bách bộ hơ

c. Chữa giun kim: Bách bộ tươi 40g (bằng 20g bách bộ khô), nước 200ml, sắc sôi nửa giờ, cô còn độ 30ml. Thụt giữ 20 phút, Điều trị luôn như vậy trong thời gian 10-12 ngày thì khỏi.

Chữa 133 người, khỏi 83 đạt 63%.

 

 

Ngày viết:
Giáo sư – Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi sinh ngày 2 tháng 1 năm 1919 tại xã Phú Minh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội và mất ngày 3 tháng 2 năm 2008. Ông là một nhà nghiên cứu dược học nổi tiếng và là “cây đại thụ” của nền y học cổ truyền Việt Nam.
LEAVE A REPLY
Please enter your comment!